Istorija

Priča o prošlosti Čačka počinje mnogo pre nego što je prvi put zabeleženo njegovo ime u XV veku. Najstarije stanovnike, čačanski kraj dobio je u neolitu (5500 do 3200 godina pre n. e.)

Čačanski kraj je pod rimskom vlašću u II veku bio na istočnoj granici provincije Dalmacije. Na mestu grada do V veka(velike seobe naroda) postojalo je seosko naselje vicus. Administrativna uprava Vizantijskog carstva ponovo ga organizuje gradeći sistem utvrđenjea u planinskom području oko Čačka, od kojih je najpoznatija Gradina na Jelici.

Čačanski kraj u X veku ušao je u sastav „krštene Srbije“. U srpskoj srednjovekovnoj državi bio je u sastavu udeone kneževine kneza Stracimira, brata Stevana Nemanje. On je između 1172 i 1190. godine u Moravskom Gradcu na reci Moravi podigao manastir posvećen Presvetoj Bogorodici. Srodstvo ktitora sa rodonačelnikom srpskog vladarskog doma obezbedilo mu je status kraljevskog manastira.

U drugoj polovini XIV veka Bogorodičina crkva je doživela temeljnu obnovu i bila najreprezentativnije zdanje toga doba. Uoči turskog osvajanja ovih oblasti pominje se 1454. kao sedište gradačkog mitropolita Nikifora.

Neposredno pored episkopije, na karavanskom putu za Rudnik, razvilo se gradsko naselje Čačak, koje Dubrovčani prvi put pominju 18. decembra 1408. godine. Varoš je teško stradala za vreme turskog osvajanja Srbije. U prvom turskom popisu iz 1476. godine opisana je kao selo sa 10 kuća.

Oko 1535. postao je sedište kadiluka. Nakon izgradnje od strane smederevskog sanđžaka Turali-bega turski putopisac Evlija Čelebija opisao ga je 1663. godine: „U stara vremena bilo je naseljeno selo, pa se tokom vremena zbog dobre klime stanovništvo namnožilo, tako da je mesto postalo naselje divno kao rajski vrt … Ono ima u svemu šest mahala sa 6000 ćeramidom i daskom pokrivenih kuća, prizemnih i na sprat. Tu ima sedam džamija i tri medrese … Tu se nalaze tri tekije, četiri osnovne škole, dva hana, jedan hama i dvadeset dućana.“

Urbanistički lik Čačka, formiran u toku prva dva veka turske vlasti, nestao je za vreme Velikog Bečkog rata (1683-1699). Orijentalna varoš je najpre stradala od ustanika 1688. i više nikada nije bila obnovljena. Uoči sledećeg Austro-Turskog rata 1716-1718. imala je oko 150 kuća, ali je oslobođenje dočekala kao „nenaseljeno pusto mesto“.

Crkva je obnovljena 1723. godine. Krajem februara 1738. Turci su zauzeli i spalili naselje. Stanovništvo se sklanjalo preko Save i Dunava u Austriju, a na njihovo mesto su stizali doseljenici iz Stare Srbije, Hercegovine i Crne Gore. Čačak je 1784. imao „35 turskih i 18 hrošćanskih kućeraka sa jednom visokom, dobro građenom, prostranom džamijom, koja je po predanju nekada davno bila hrišćanska crkva. “ Za vreme Kočine krajine 1788. varoš su popalili ustanici Alekse Nenadovića.

Prvi srpski ustanak zahvatio je već 1804. godine čačanski kraj. Ustanici su pod komandom Lazara Mutapa i Milića Drinčića ušli u varoš 5. aprila. U proleće 1807. iz Čačka je Milan Obrenović upravljao celom jugozapadnom Srbijom. Varoš je 1808. imala 250 stanovnika. Početkom 1809. prvi put se pominje varoška škola. Propast Prvog srpskog ustanka zaustavio je polet sa kojim se Čačak počeo razvijati. Nova stradanja donela je neuspela Hadži Prodanova buna u Trnavi 1814. Turci su je svirepo ugušili pa je u Beč javljeno ”da na Vračaru od Tašmajdana do Stambol kapije s obe strane stoji parada od ljudi na kolje nabijenih.“

Početkom 1815. čačanski kraj je postao poprište najveće bitke u Drugom srpskom ustanku. Velika bitka na Čačku trajala je od 25. aprila do 13. juna 1815. U bici su izginuli vojvode Lazar Mutap i Tanasko Rajić i turski zapovednik Imšir-paša.

Čačak se posle Drugog srpskog ustanka razvijao kao nahijsko sedište. U srpskom delu grada 1820. sagrađena je crkva Sv. Đorđa, zadužbina gospodara Jovana Obrenovića. Varoš je imala magistrat i osnovnu školu. Početkom tridesetih godina XIX veka imao je samo 900 stanovnika i bio jedna od najmanjih varoši u Srbiji. Od 1831. bio je sedište užičkog episkopa, a pod upravom gospodara Jovana Obrenovića postao je administrativni centar jugozapadne Srbije. U gradu je 1837. počela sa radom gimnazija. Urbanistički razvoj i ekonomski uspon ovog gradskog centra zaustavio je dolazak ustavobranitelja na vlast i preseljenje državnih i prosvetnih institucija u susedne gradove.

Sredinom XIX veka Čačak je imao 1500 stanovnika. U gradskoj privredi pod okriljem esnafa pojavila se pivara, osnovana 1850. i Okružna štedionica 1872. godine. Urbanistički preobražaj vezan za okretanje srednjoevropskim uzorima ogleda se u klasicističkim zdanjima Okružnog načelstva i Gimnazije podignutim 1875. godine.

U vreme Srpsko-Turskih ratova 1876-1878. u Čačku je bilo sedište Zapadnomoravske divizije. Varoš je imala 2290 stanovnika.

Čačak je fizionomiju grada dobio u poslednjoj četvrtini XIX veka. Prosecanje novih ulica i ubrzana izgradnja dovedeni su u sklad donošenjem prvog urbanističkog plana 1893. godine. U spor industrijski razvoj uključen je još samo parni mlin 1899. Železničku vezu sa Kraljevom dobio je 1911. U gradu je od 1899. izlazio list Ljubić. Varoš je imala čitaonicu, pevačku družinu, podružnicu Srpskog poljoprivrednog društva, Kola jahača, Sokolskog i streljačkog društva, Ženske podružnice i Crvenog krsta. Uoči balkanskih ratova broj stanovnika se povećao na 5 600.

Početkom XX veka Čačak je bio sedište Desetog pešadijskog puka čiji su se vojnici i oficiri hrabro borili u Bregalničkoj bici, borbama na Vlasini (1913), Cerskoj i Kolubarskoj bici (1914), herojskoj odbrani Beograda (1915) i proboju Solunskog fronta (1918). Deseti puk II poziva odlikovan je Ordenom Karađorđeve zvezde sa mačevima IV reda, a Deseti puk I poziva Zlatnom medaljom za hrabrost.

Trogodišnja okupacija grada u toku I.svetskog rata presekla je sve privredne i društvene tokove u gradu, a stanovništvu donela velika stradanja. Završila se povratkom srpske vojske 25.oktobra 1918. godine.

Čačak je u Kraljevini Jugoslaviji zadržao svoje mesto agrarnog područja. Tek 1930. otpočeo je sa radom Vojnotehnički zavod i Fabrika hartije. Opšti napredak doneo je pretvaranje gimnazije u osmorazrednu i završetak nove školske zgrade 1927. U isto vreme završena je velika obnova čačanske crkve. U gradu su bila aktivna sportska društva, gostovala su putujuća pozorišta, radila su dva bioskopa. Uoči Drugog svetskog rata grad je imao oko 13.000 stanovnika.

U aprilu 1941. Čačak je kratko vreme bio sedište pete armije. Avioni sa aerodroma u Preljini hrabro su učestvovaliu odbrani istočne granice. Nakon kratkotrajnog rata nemačka 60. motorizovana brigada ušla je bez borbe u Čačak 17. aprila. U Čačku su formirani Partizanski odred „Dr Dragiša Mišović“ i Jelički četnički odred. Nakon kratkotrajne saradnje prilikom oslobođenja Čačka 1.oktobra 1941. dolazi do razmimoilaženja posle neuspele opsade Kraljeva. U atmosferi međusobnih sukoba usledio je slom ustanka. Delovi nemačke 113. divizije ušli su u grad 28. novembra 1941. i uspostavili okupacionu upravu. Građanski rat pune svireposti i velikih žrtava produžio se nesmanjenom žestinom, uz veliku pljačku resursa i represiju Nemaca nad civilima i pripadnicima oba pokreta.

Posle trogodišnje okupacije grad su oslobodile 4. decembra 1944. godine jedinice Druge proleterske divizije i 17. istočno-bosanske divizije uz pomoć jedinica Crvene armije.

Posle oslobođenja počela je obnova zemlje po godišnjim planovima i ponovna industrijalizacija Čačka. Obnovile su rad Vojnotehnički zavod i fabrika hartije. Osnovane su i počele sa radom fabrike „Sloboda“ (1951), „Cer“ (1953), „Fabrika reznog alata“ (1953) i Hemijska industrija „Prvi maj“ (1960). Na Zapadnoj Moravi podignute su hidrocentrale Ovčar Banja (1954) i Međuvršje (1957). Privredni razvoj pratio je razvoj zdravstvenih službi i školske mreže. Danas grad ima Tehnički i Agronomski fakultet, Višu tehničku školu, Gimnaziju, srednju tehničku, medicinsku, ekonomsku i mašinsku školu. Osnovane su i otpočele sa radom kulturne ustanove: arhiv (1948), muzej (1952) i galerija (1961). Godine 1991. grad je imao 72.000 stanovnika, a opština 116.000. Za vreme napada NATO pakta na Jugoslaviju doživeo je velika razaranja, posebno privrednih objekata, koji su bili okosnica njegovog razvoja.

Pristupnica

pristupnica

Dopunite rečnik čačanizama

pristupnica

Facebook stranica